“از عمده ترین و اصلی ترین عوامل کاهنده عملکرد چغندرقند، حضور علفهای هرز در این مزارع می باشد و در مقایسه با سایر عوامل خسارت زا، بالاترین خسارت را به محصول وارد می سازد”

چغندرقند گیاهی است که قدرت رقابت زیادی با علف‌های هرز نداشته و علف‌های هرز قادر به کاهش قابل توجه عملکرد کمی و کیفی این محصول می‌باشند. دلایل آسیب‌پذیری چغندرقند در مقابل علف‌های هرز را می‌توان به عواملی نظیر ارتفاع کم بوته چغندرقند، طولانی بودن دوره بحرانی رقابت و فصل رشد، نیاز غذایی بالای آن، وجود آفات مشترک بین چغندر و علف‌های هرز، آرایش کشت و تراکم پایین مزارع و غیره نسبت داد.
در نتیجه مبارزه با علف‌های هرز در زراعت چغندرقند یکی از مشکل‌ترین و حساس‌ترین کارهاست و اگر به‌موقع با علف‌های هرز مبارزه نشود ممکن است خسارت جبران‌ناپذیری به محصول وارد شود.

1- تعریف علف‌های هرز

علف‌های هرز به شکل های مختلف تعریف شده است ولی مناسب ترین تعریف برای آن به صورت زیر می باشد:

“در مزرعه هر گیاهی غیر از محصول اصلی، علف هرز محسوب می شود”

2- خسارت علف‌های هرز در زراعت چغندرقند

از 152 گونه علف‌های هرز که در مزارع چغندرقند مشاهده و به ثبت رسیده، حدود 60 گونه از درجه اهمیت بیشتری برخوردار بوده و 25 گونه از آن‌ها ایجاد اختلال و مزاحمت می‌نمایند و تنها 16 گونه از آن‌ها که در ادامه به آن‌ها اشاره خواهد شد از اهمیت بالایی برخوردار بوده و به‌عنوان علف‌های هرزِ مشکل‌ساز تلقی می‌شود که از این مقدار 30 درصد را باریک‌برگ‌ها و 70 درصد را پهن‌برگ‌ها تشکیل می‌دهند.
علف‌های هرز از نظر نور، هوا، رطوبت، مواد غذایی و … با گیاه چغندرقند رقابت می‌کنند و رشد سریع علف‌های هرز و سایه‌اندازی آن‌ها بر روی محصول سبب کاهش شدید عمل فتوسنتز این گیاه زراعی شده و در زمین‌هایی که علف هرز زیادی رویش می‌نمایند معمولاً چغندرقند قادر به تأمین آب مورد نیاز خود نخواهد بود. گونه‌های مختلف علف‌های هرز از نظر میزان خسارت وارده بر محصول چغندرقند و مشکلاتی که در مدیریت این گیاه ایجاد می‌کنند، متفاوت هستند و از این جهت باید با شناخت بیشتر آن‌ها، اقدامات لازم جهت تغییر ترکیب جوامع علف هرز گونه‌های سمج و مشکل‌ساز به‌سمت گونه‌های کم‌تهاجم و قابل‌کنترل صورت گیرد.

3- انواع علف های هرز مزارع چغندرقند

علف‌های هرز دارای تنوع زیادی هستند و می‌توان آن‌ها را به راه‌های مختلف طبقه‌بندی کرد. با توجه به پیدایش علف‌کش‌های انتخابی، بهترین طبقه‌بندی علف‌های هرز، تقسیم‌بندی آن‌ها به علف‌های هرز پهن‌برگ، باریک‌برگ و انگلی می‌باشد.

3-1 علف‌های هرز پهن‌برگ

نخستین ویژگی علف‌های هرز پهن‌برگ دو لپه‌ای بودن بذر آن‌هاست. این گروه از گیاهان پس از سبز شدن ابتدا دارای دو برگ کوتیلدونی (بذری) هستند و پس از آن برگ‌های حقیقی ظاهر می‌شود. مهم‌ترین علف‌های هرز پهن برگ مزارع چغندرقند کشور عبارتند از: تاج خروس (خوابیده و بالارونده)، سلمه یا سلمه تره یا سلمک، تاجریزی، علف هفت بند، گاوپنبه، توق، تاتوره، خرفه، پیچک، پنیرک، خارشتر، شیرتیغی، ترشک، بامیه، گل گندم، علف شور، ترب وحشی، کیسه کشیش، و خارخسک.

3-2 علف‌های هرز باریک‌برگ

علف‌های هرز باریک‌برگ اغلب تک لپه‌ای بوده و از خانواده گندمیان یا گراس‌ها می‌باشند و پس از سبز شدن دارای پوششی به‌نام کولئوپتیل می‌باشند. نمونه‌هایی از این قبیل علف‌های هرز که در مزارع چغندرقند کشور وجود دارند عبارتند از: سوروف، فالاریس، قیاق، یولاف، اویارسلام، پوآ (چمن)، چسبک، دم روباهی، ارزن وحشی، و پنجه مرغی.

3-3 علف هرز انگلی سس

سِس یک گیاه کاملاً انگلی است که ریشه و برگ ندارد و با ترشح آنزیم‌هایی دیواره سلولی را شکافته و اندام مکنده خود را وارد بدنه گیاه می‌کند و مواد غذایی مورد نیاز خود را به‌طور کامل از گیاه میزبان می‌گیرد. بذر گیاه سس به‌مدت بسیار طولانی در خاک می‌ماند و گاه تا ۱۳ سال در خاک دوام می‌آورد و قادر به جوانه‌زدن است. ساقه سس زردرنگ می‌باشد و روی طیف وسیعی از گیاهان رشد می‌کند و باعث از بین‌رفتن یا ضعیف شدن گیاه میزبان می‌شود.

4- زمان ظهور علف‌های هرز

شناخت ویژگی‎‌ها و الگوی جوانه‎‌زنی علف‌های هرز می‌تواند در تعیین زمان مطلوب کاربرد علف‌کش‌های پس‌رویشی مورد استفاده قرار گیرد. اغلب گونه‌های علف‌های هرز دارای حداقل درجه حرارت لازم مشابه چغندرقند برای شروع جوانه‌زنی هستند و برخی از علف‌های هرز نیاز حرارتی کم‌تری (بر حسب درجه-روز رشد) برای جوانه‌زنی دارند از جمله سوروف و تاج خروس (83 درجه-روز رشد) مشابه چغندرقند (90 درجه-روز رشد برای جوانه‌زنی) است. بنابراین علف‌های هرز مسئله‌ساز هستند ولی پنجه مرغی، تاج ریزی و سلمک به ترتیب به 167، 136، 193 درجه-روز رشد برای جوانه‌زنی نیاز دارند و اگر چغندر زودتر کاشته شود قدرت رقابتش با این علف‌ها بیشتر می‌شود.

5- کنترل علف‌های هرز و مراحل رشد و نمو آن‌ها

به‌منظور کنترل علف‌های هرز، آگاهی از دوره زندگی گونه‌های مختلف و خصوصیات آن‌ها ضروری است. میزان رشد علف‌های هرز در مراحل مختلف آن‌ها متفاوت است و بدین ترتیب آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر عملیات مختلف مبارزه متفاوت می‌باشد و حداکثر زمان حساسیت علف‌های هرز مقابل علف‌کش‌ها در دوره رشد سریع آن‌ها می‌باشد. کنترل علف‌های هرز ممکن است در سه مرحله از رشد آن‌ها صورت پذیرد:

5-1 مرحله گیاهچه‌ای

در این مرحله گیاه هنوز ضعیف است و ریشه آن گسترده نشده و از سطح برگ ناچیزی برخوردار است. به‌همین‌دلیل:

“این مرحله از نظر کنترل، مناسب‌ترین مرحله رشد می‌باشد و استفاده از ادواتی مانند پنجه غازی، کولتیواتور شمشیری، کولتیواتور دوار و مبارزه شیمیایی، موثر و اقتصادی می‌باشد.”

5-2 مرحله رویشی

در مرحله رویشی سرعت رشد گیاه زیاد شده و سطح برگ به سرعت افزایش می یابد و ریشه گیاه توسعه می یابد. سطح برگ زیاد در این مرحله باعث افزایش اثرات کشندگی علف کش ها می شود ولی برای اینکه علف کش ها موثر باشند باید به مقدار زیادی مصرف شود و این موضوع ممکن است به گیاه چغندرقند صدمه وارد نماید.

5-3 مرحله زایشی

رشد اکثر علف‌های هرز در مرحله زایشی متوقف می‌شود و فعالیت فتوسنتزی برگ‌های آن‌ها کاهش می‌یابد. اصولاً این مرحله جهت کنترل مناسب نیست و مصرف دیرهنگام علف‌کش‌ها برای علف‌های هرز موثر نمی‌باشد.

6- دوره بحرانی رقابت علف‌های هرز

برای پیش‌گیری از کاهش عملکرد لازم نیست که علف‌های هرز را در تمام دوره رشد چغندر کنترل نمود، بلکه اعمال این عملیات صرفاً باید در یک دوره محدود از سیکل زندگی چغندر که نسبت به رقابت حساس است (دوره بحرانی) صورت پذیرد طبق تعریف دوره بحرانی عبارت است از محدوده زمانی که طی آن باید به‌منظور پیش‌گیری از بروز خسارت، نسبت به کنترل علف‌های هرز اقدام نمود.

“دوره بحرانی عمدتاً از 4 تا 12 برگی چغندرقند می‌باشد که هر روز تأخیر در مبارزه با علف‌های هرز در این دوره‌ها، درصدی از عملکرد و عیار قند را کاهش می‌دهد.”

علف‌های هرز در کنار اثرات منفی مستقیم بر روی رشد چغندرقند، غالباً در برداشت محصول نیز مشکل ایجاد می‌کنند و ضایعات برداشت را افزایش می‌دهند.

7- مدیریت علف های هرز در چغندرقند

“مدیریت علف‌های هرز در زراعت چغندرقند یکی از پرهزینه‌ترین مراحل تولید این محصول است در عین حال در صورت داشتن یک برنامه‌ریزی صحیح می‌توان به ازای هر واحد سرمایه‌گذاری در این امر، بیش از 4 واحد برگشت سرمایه داشت. مدیریت علف‌های هرز در چغندرقند باید تلفیقی از کلیه روش‌های موجود اعم از شیمیایی و غیر شیمیایی باشد.”

مدیریت علف‌های هرز مفهومی فراتر از انتخاب یک علف کش است خصوصاً در گونه‌های چندساله که موثرترین روش رعایت تناوب زراعی است. انتخاب تناوب زراعی صحیح، عملیات خاک ورزی، مدیریت کود، کنترل مکانیکی و استفاده صحیح از علف‌کش‌های انتخابی از جمله راه‌های تغییر ترکیب علف‌های هرز موجود در مزرعه می‌باشد. در هر حال جهت مدیریت پایدار علف‌های هرز موجود در مزرعه، کشاورزان باید با روش‌های ذیل اقدام کنند:

7-1 پیش‌گیری

• پایش (دیده‌بانی) مکرر مزرعه و کنترل لکه‌ای گونه‌های تازه‌وارد به‌ویژه انگل سس، قیاق، پیچک، و اویارسلام.
• کنترل علف‌های هرز حاشیه مزارع و کانال‌های آب.
• جلوگیری از تولید بذر توسط علف‌های هرز (تاج خروس، در هر بوته قادر به تولید 120 هزار بذر می‌باشد).
• تمیز بودن ماشین آلات و ادوات مورد استفاده در مزرعه.
• استفاده از کودهای دامی کاملاً پوسیده.

7-2 کنترل زراعی

• رعایت تناوب زراعی مناسب به‌ویژه با غلات.
• مدیریت کود.
• استفاده از ارقام چغندرقند با قدرت رقابت بالا.
• تراکم مناسب و یکنواخت چغندرقند (100 تا 120 هزار بوته در هکتار)
• آرایش کاشت مناسب (50×40)(60×40)(50×50) سانتی‌متر، با فاصله 18 تا 20 سانتی‌متر روی ردیف بعد از تنک.

7-3 کنترل مکانیکی

7-3-1 عملیات خاک ورزی

استفاده از شخم عمیق در زمان صحیح و پس از برداشت گندم در فصل تابستان به‌ویژه پس از آبیاری مزرعه و گاورو شدن آن تأثیر به‌سزایی در کاهش جمعیت علف‌های هرز دارد بقیه عملیات خاک ورزی مثل پنجه غازی و … نیز در کنترل علف‌های هرز بسیار موثر هستند.

7-3-2 عملیات کولتیواسیون

در مرحله 2 تا 4 برگی چغندرقند، قبل و همزمان با تنک با استفاده از کولتیواتر تیغه ای ( شمشیری )، کولتیواتر دوار، فاروئر و … علف های هرز داخل خطوط کنترل و مزرعه سله شکنی می گردد( عرض هر تیغه کولتیواتر شمشیری 22 تا 25 سانتی متر).

7-3-3 وجین دستی

امروزه چغندرقند در دنیا، یک زراعت کاملاً مکانیزه محسوب می شود و تولید آن بر اساس مکانیزه بودن استوار است و در آن سرعت عمل در اجرای عملیات زراعی، بالا بودن کیفیت کار و کاهش هزینه ها، حائز اهمیت فراوان است و در چنین شرایطی اتکای صرف به نیروی کارگری هرگز نمی تواند جوابگو باشد.
بدیهی است این موضوع در خصوص علف های هرز از حساسیت بیشتری برخوردار است. بنابراین در شرایطی که چغندرقند در طول دوره رشد خود، در معرض رویش مداوم و سریع علف های هرز قرار دارد، وجین دستی کار پرهزینه است و در صورت لزوم خصوصاً در مزارع کوچک که با نیروی کار خانوار اداره می شود شاید بتواند نقش موثر به عنوان تکمیل کننده مهار علف های هرز داشته باشد، به این معنی که آن تعداد از علف های هرز که توسط علف کش ها، کنترل نشده است یا احتمالاً بعداً روییده است معمولاً به طریقه دستی مبادرت به کنترل آن می شود.
با وجود مزایای این روش، وجین دستی معیایبی نیز دارند. معایب این روش عبارتند از:

• در این نوع وجین هزینه عملیات بسیار بالاست؛
• بدلیل زمان بر و کارگربر بودن وجین دستی، در زمان وجین، علف های هرز رشد زیادی نموده و به لحاظ رقابت از لحاظ نور، آب، مواد غذایی و … با گیاه اصلی خسارت خود را به مزرعه وارد نموده اند؛
• حضور تعداد زیادی کارگر در مزرعه باعث خسارت به محصول چغندرقند می گردد؛
• تعدادی از علف ها بعد از عملیات وجین و آبیاری مرزعه دوباره سبز شده و برای مزرعه به ویژه در برداشت مشکل ایجاد می کنند.

7-4 کنترل شیمیایی

علف کش ها یکی از اجزاء مهم در مدیریت تلفیقی علف های هرز خصوصاً در زراعت چغندرقند که هزینه کارگری آن بسیار سنگین است محسوب می گردند.علی رغم تأثیر منفی مصرف علف کش ها، نظیر آلودگی های زیست محیطی، تغییر در تنوع زیستی و بروز مقاومت علف های هرز به آنها، نمی توان آنها را از برنامه مدیریت علف های هرز خارج نمود و مصرف آنها به صورت نواری یا گسترده ( تمام سطح ) است که در ایران از روش گسترده استفاده می شود و به صورت تمام سطح اقدام به سمپاشی می کنند.تنظیم سمپاشی در زمان استفاده بسیار مهم است که در بخش کالیبراسیون توضیح داده خواهد شد.

8- مبارزه شیمیایی

مبارزه شیمیایی با علف های هرز عمدتاً به سه روش زیر انجام می گیرد.

8-1 علف کش‌های قبل از کاشت و مخلوط با خاک (Preplanting-Soil incorporation)

در صورت مصرف این نوع علف کش ها بایستی آنها را با خاک مخلوط نموده، تا از طریق کاهش اثر آب و هوا، روی فعالیت سم، موجب تاثیر یکنواخت علف کش شود. مخلوط کردن بلافاصله علف کش با خاک در مورد ترکیبات فرار (مانند رونیت) در نواحی خشک لازم است. در صورت استفاده از این علف کش ها، مقدار سم را توسط سمپاش پشت تراکتوری در سطح زمین دیسک خورده پخش نموده و بلافاصله زمین را دیسک مجدد می زنند (عمق دیسک 7 الی 8 سانتی متر) تا سم با قشر فوقانی خاک مخلوط شود علاوه بر این، انجام سمپاشی در ساعات خنک روز، کم کردن فاصله سمپاشی تا زمان کاشت و آب اول، از دیگر نکات فنی است که باید رعایت شود.
مهترین علف کش های مورد استفاده در این مرحله عبارتند از:

• کلریدازون ( پیرامین ) برای علف های هرز برگ پهن، 4 تا 6 کیلوگرم در هکتار
• متامیترون ( گلتیکس ) 4 تا 5 کیلوگرم در هکتار
• سیکلوات ( رونیت ) برای نازک برگ ها 4 تا 5 لیتر ( در خاک های سبک و نسبتاً شور 3 تا 5/3 لیتر)
• پیرامین + رونیت برای پهن برگ ها و نازک برگ ها 3 کیلو گرم + 3 لیتر ( در خاک های سبک ) تا 5 کیلو گرم + 5 لیتر ( در خاک های سنگین)

8-2 علف‌کش‌های پس از کاشت قبل از سبز شدن چغندرقند (Pre- emergence)

این علف کش ها پس از کشت و قبل از آبیاری و سبز شدن چغندر انجام می گیرد نکته مهم اینکه بلافاصله بعد از مصرف علف کش باید آبیاری صورت گیرد تا سم تأثیر بیشتری داشته باشد در مزارعی که با استفاده از آبیاری تحت فشار (بارانی) آبیاری می شوند از این روش می توان استفاده نمود. سموم مورد استفاده در این روش پیرامین و گلتیکس می باشند که به میزان 4 الی 6 کیلوگرم در هکتار می توان استفاده نمود.

8-3 علف‌کش‌های پس از سبز شدن چغندرقند (Post-emergence)

این علف کش ها عمدتاً پس از سبز شدن چغندرقند مصرف می شوند و در حال حاضر در اکثر مزارع چغندرقند کشور از این روش استفاده می گردد متأسفانه در حال حاضر در اکثر قریب به اتفاق مزارع کشور به دلیل عدم انتخاب سم مناسب، عدم استفاده به موقع و به میزان نیاز از سموم و عدم رعایت اصول صحیح سمپاشی، تأثیر سموم بر علف های هرز و کنترل آنها بسیار کم بوده و زارعین مجبورندوجین دستی هم انجام دهند که ضمن تحمیل هزینه بسیار بالا به زارع، خسارت زیادی نیز به مزرعه و محصول چغندرقند توسط علف های هرز و کارگران وجین، وارد می شود همچنین تعدادی از این علفها دوباره سبز و در مراحل بعدی بویژه در برداشت مشکل ایجاد می کنند. این علف کش ها عمدتاً بر دو نوع هستند:

الف– پهن‌برگ کش‌ها

این علف کش ها تنوع زیادی دارند و ممکن است یک نوع علف کش، همه علف های هرز را در مزرعه کنترل نکند و لازم باشد برای کنترل طیف وسیعتری از علف های هرز از چند نوع علف کش استفاده شود.

“بهترین زمان مصرف هنگام ظاهرشدن دو برگ حقیقی چغندرقند می باشد. علف های هرز پهن برگ هر چه در موقع سمپاشی کوچکتر و نزدیک به مرحله کوتیلدون باشند با مقدار کمتر علف کش مهار می شوند.”

مهمترین علف کش های این دسته عبارتند از:

• فن مدیفام + دس مدیفام + اتو فومازیت ( بتانال پروگرس اُ اِف)
• کلریدازون (پیرامین)
• فن مدیفام (بتانال)
• دس مدیفام (بتانال آ ام)
• کلوپیرالید ( لونترال)
• متامیترون ( گلتیکس )
• ترایافلوسولفوران (سافاری)

ب- باریک‌برگ کشها

تمامی این علف کش ها به صورت پس رویشی و در مرحله 3 تا 4 برگی علف های هرز در مزارع چغندرقند استفاده می شوند مقدار مصرف 1 تا 3 لیتر است. هر چه علف های هرز در مرحله مناسب تر ( 3 تا 4برگی ) و شادابتر باشند تأثیر علف کش ها بیشتر و مصرف آنها کمتر خواهد شد.
مهمترین این علف کش ها عبارتند از:

• گالانت سوپر
• سلکت سوپر
• گالانت
• فورته
• آژیل
• تارگا
• نابواس

9- روش های استفاده چندمرحله ای علف کش

در این روش علف کش به صورت تقسیطی در 2 یا 4 مرحله با میزان کم مصرف می شود کارایی این روش به مراتب بهتر از روشهای دیگر است و همچنین میزان سم مصرفی کمتر و خسارت علف های هرز در مزرعه در حداقل ممکن می باشد. در کشورهای اروپایی عمدتاً از این روش استفاده می شود. فرمول سمپاشی و میزان سم مصرفی به ازای هر هکتار به شکل های ذیل می تواند انجام گیرد:

9-1 روش اول

مرحله اول: 5/0 تا 7/0 لیتر بتانال پروگرس اُ اف، به محض سبز شدن علف های هرز بدون توجه به مرحله رشد چغندرقند
مرحله دوم: 1 تا 2 لیتر بتانال پروگرس اُ اف، 7 الی 10 روز بعد و میزان مصرف بسته به مرحله رشد علف های هرز

9-2 روش دوم

مرحله اول: 1 لیتر بتانال پروگرس اُ اف، در مراحل ابتدایی رشد علف های هرز که 2 الی 4 برگه هستند
مرحله دوم: 1 لیتر بتانال پروگرس اُ اف، 7 تا 10 روز بعد
مرحله سوم:1 لیتر بتانال پروگرس اُ اف، در صورت نیاز

9-3 روش سوم

مرحله اول: 5/1 الی 2 لیتر بتانال پروگرس اُف، چغندرها در مرحله 4 برگی به بالا
مرحله دوم: 5/1 الی 2 لیتر بتانال پروگرس اُف، 7 تا 10 روز بعد

9-4 روش چهارم

بتانال پروگرس اُف 400 سی سی و سافاری 20 گرم ، به محض سبز شدن علف های هرز هر 5 روز در 3 مرحله

10- مبارزه با علف‌های هرز دائمی

1. برای مبارزه با علف های هرز دائمی مانند پیچک، قیاق، نی و … باید مزرعه را به چند قسمت تقسیم کرد و هر سال یک قطعه را در زمانی که هنوز گیاه زراعی کشت نشده است، پس از آبیاری و رشد علف های دائمی با علف کش عمومی تماسی و سیستمیک مانند گلایفوزیت (رانداپ) به میزان 4 تا 5 لیتر در هکتار مبارزه نمود و در زمینی که رانداپ مصرف شده حداقل باید 30 روز از کشت گیاهان حساس خودداری نمود.
2. برای مبارزه با نی در اطراف مزارع و داخل کانال ها و زهکش ها در زمان گلدهی نی (مرداد ماه) می توان به میزان 10 لیتر در هکتار از رانداپ استفاده نمود.
3. برای مبارزه با اویارسلام که اکثر علف کش های نازک برگ کش روی آن اثر ندارد می توان از سم رونیت به میزان 4 تا 5 لیتر در مرحله قبل از کاشت و مخلوط با خاک اقدام نمود.
4. در مراحل جوانه زنی و اولیه رشد انگل سس، استفاده از علف کش بتانال اُ اف بعلت داشتن علف کش اتوفومازیت، قبل از چسبیدن سس به گیاه چغندرقند تا حدود زیادی در کنترل آن موثر است. علف کش دیگری که می تواند سس را کنترل کند سس اوت است و حتما باید در مراحل اولیه رشد و قبل از استقرار بر روی گیاه چغندرقند مصرف شود. در هر حال اگر باز هم سس در مزرعه باقی ماند باید به صورت مکانیکی و دستی آنها را کنده و از مزرعه خارج نمود ضمناً با علف های هرز اطراف مزارع بویژه خارشتر که میزبان سس است مبارزه نمودو سس های چسبیده به آن باید قبل از به بذر نشستن از بین برود. با این همه اگر سس به صورت لکه ای در مزرعه باقی مانده باشد باید قبل از به بذر نشستن، برگ های چغندر کنده و از مزرعه خارج نمود.
5. با توجه به شرایط موجود و ترکیب علف کش های ثبت شده در کشور، راهکار مدیریت برخی علف های هرز جز با رعایت بهداشت مزرعه و انجام روش های تلفیقی ( شیمیایی و غیر شیمیایی)، امکان پذیر نیست. در این ارتباط می توان به کنترل علف هرز انگل سس و همچنین علف های هرز چند ساله مانند پیچک و قیاق در مزارع چغندرقند اشاره نمود در هر حال مدیریت پایدار علف های هرز در صورت تلفیق روشهای فوق با یکدیگر امکانپذیر خواهد گشت. در صورت تلفیق صحیح روش های فوق با یکدیگر، ضمن کاهش هزینه های کنترل، آلودگی محیط زیست به حداقل رسیده و شرایط لازم برای ایجاد مقاومت به علف کش ها در علف های هرز محدود و موفقیت در مدیریت این گونه ها بیشتر خواهد شد.

11- توصیه های فنی در مراحل سمپاشی

1. عرض کار تراکتور متناسب با آرایش کشت تنظیم شود به طوریکه با حرکت تراکتور در بین خطوط کشت، خسارتی به مزرعه وارد نشود.
2. قبل از شروع کار، دستگاه سمپاش متناسب با میزان توصیه شده در واحد سطح (لیتر در هکتار) تنظیم (کالیبره) شود.
3. نازل های سمپاش ( افشانک ) متناسب با نوع سمپاشی انتخاب شوند بعنوان مثال از نازل های مخروط پاش جهت مصرف علف کش ها استفاده نگردد.
4. کلیه نازل های نصب شده بر روی بوم سمپاش از یک نوع باشد. چون هر نازل دارای زاویه پاشش و میزان پاشش محلول معین می باشد برای مثال در نازل های 002 ، زاویه پاشش 110 درجه می باشد.
5. وجود صافی در سمپاش ها جهت جلوگیری از مسدود شدن مجراهای نازل ها و جلوگیری از آسیب رسیدن به پمپ ضروری است.
6. برای تأثیر مطلوب سمپاشی، نصب فشارسنج روی سمپاش ضروری است زیرا سمپاشی باید تحت فشار معین انجام گیرد. مقدار فشار برای سموم حشره کش عدد 4 تا 5 اتمسفر و برای علف کش حدود 2 تا 3 اتمسفر است.
7. در هوای سرد، مرطوب ( بارانی ) و حرارت خیلی زیاد، سمپاشی انجام نگیرد.
8. برای جلوگیری از صدمه به محصول از لاستیک چرخ باریک استفاده شود.
9. از سمپاشی در هوای گرم و خشک یا هوای آفتابی اجتناب گردد، در صبح یا نزدیک غروب آفتاب و بعد از آن سمپاشی شود.
10. مصرف علف کش در مزارعی که دچار تنش کود، آسیب دیده از باد، آفات و یا سموم دیگر باشد می تواند منجر به سوختگی در چغندر شود.
11. برای پیشگیری از کریستالیزه شدن محلول سم، بخصوص اگر حرارت زیر 5 درجه سانتی گراد باشد نباید فاصله سمپاشی و تهیه محلول بیش از 2 ساعت باشد.
12. دقت شود تا سمپاش مورد استفاده خوب شسته شده باشد و عاری از هرگونه باقیمانده سموم دیگر بویژه علف کش هورمونی مانند 2-4-D باشد.

12- رعایت نکات ایمنی در زمان سمپاشی

• برای تهیه محلول سم از دستکش استفاده شود؛
• در زمان سمپاشی از لباس کار، دستکش، ماسک، عینک و کلاه استفاده گردد؛
• در زمان سمپاشی از خوردن، آشامیدن و استعمال دخانیات خودداری گردد؛
• ظروف خالی سموم در چاله های عمیق دفن گردد؛
• از آلوده کردن نهرها و کانال های آبیاری اجتناب شود؛
• در صورت مسمومیت سریعاً به پزشک مراجعه شود؛

13- آماده‌سازی سمپاش

پیش از کاربرد علف کش، سمپاش مورد استفاده باید مطابق مراحل زیر آماده و تنظیم شود.

1. برای اطمینان از سالم بودن نازل ها، باید آنها را بازدید نمود. بدین منظور بایستی پیش از تمیز کردن فیلتر نازل ها، مقداری آب داخل مخزن ریخته و با فشار معمولی از نازل ها خارج نمود. پاشش آب باید از همه نازل ها یکنواخت بوده و نباید آب از اطراف آنها نشت نماید. در صورتی که اشکالی در هر یک از آنها مشاهده شود بایستی نسبت به رفع نقص و یا تعویض نازل اقدام نمود.
2. اگر شیلنگ های مرتبط به مخزن سمپاش و یا واشرهای آن نشتی داشته باشد، باید آنها را تعویض نمود.
3. همه نازل های باید هم اندازه باشند. از بین نازل های گوناگون، نازل های بادبزنی ( تی جت یا پلی جت ) برای کاربرد علف کش ها مناسب تر هستند.
4. فاصله بوم سمپاش از سطح پوشش سبز مزرعه به نوع نازل ها بستگی دارد. این فاصله باید در حدی باشد که محلول در مسیر حرکت، یکنواخت پاشیده شود زیرا در صورت پایین بودن بوم از حد مناسب، بین پاشش نازل ها فاصله افتاده و در مسیر حرکت سمپاش، باندهای سمپاشی نشده ایجاد می شود. در این صورت در این باندها علف های هرز کنترل نخواهد شد. همچنین، اگر فاصله بوم از سطح پوشش سبز مزرعه بیشتر از حد مناسب باشد، افزون بر افزایش بادبردگی ذرات محلول علف کش، در اثر تداخل پاشش نازل ها، محلول پاشی غیر یکنواخت انجام خواهد شد. در این صورت، در مزرعه نوارهایی مشاهده خواهد شد که در آن نوارها آثار سوء علف کش بروز می نماید و در نوارهایی دیگر نیز علف هرز به خوبی کنترل نمی شود.

14- کالیبراسیون سمپاش

بیش از این نیز اشاره شد که میزان کاربرد علف کش باید دقیق و بر پایه توصیه های فنی باشد. در غیر این صورت یا علف هرز بخوبی کنترل نمی شود و یا با بالا رفتن میزان علف کش مصرفی در واحد سطح، به خود محصول آسیب وارد خواهد شد. برای این منظور، پیش از انجام سمپاشی، بایستی میزان محلولی که یک سمپاش در واحد سطح می پاشد به درستی تعیین تا مقدار محلولی که در واحد سطح ( هکتار)، برای انجام سمپاشی بکار می رود مشخص گردد. مقدار محلولی که در واحد سطح پاشیده می شود تابع سه پارامتر فشار سمپاش، سرعت حرکت و اندازه نازل می باشد.

1. فشار سمپاش برای کاربرد علف کش ها 2 تا 3 بار معادل 30 تا 40 پاسکال توصیه می شود به هنگام سمپاشی در مزرعه، فشار باید ثابت بوده و درجه آن بایستی با درجه فشار در هنگام کالیبراسیون یکسان باشد.
2. در سمپاشی با سمپاش های پشت تراکتوری، سرعت حرکت معمولاً 5 کیلومتر در ساعت و در سمپاشی با هواپیما 150 تا 180 کیلومتر در ساعت توصیه شده است. در سمپاش های پشتی،سرعت حرکت بستگی به سرعت حرکت کاربر دارد. در هر صورت سرعت سمپاش در مزرعه باید در هنگام کالیبراسیون یکسان و ثابت باشد.
3. توصیه می شود برای استفاده از علف کش ها، فقط از سمپاش پشت تراکتوری استفاده گردد و از سمپاش پشتی به دلیل عدم کنترل میزان پاشش اجتناب گردد.
4. همه نازل های نصب شده روی بوم، باید هم اندازه بوده و سمپاشی در مزرعه بایستی با نازل هایی که کالیبره شدند، صورت گیرد زیرا عرض سمپاشی به اندازه نازل و ارتفاع آن از سطح پوشش سبز مزرعه بستگی دارد.
5. بهتر است کالیبراسیون دست کم سه بار انجام شود و میانگین اعداد بدست آمده معیار قرار گیرند. افزون بر آن، کالیبراسیون بایستی در جایی انجام شود که از نظر ناهمواری همانند مزرعه ( ترجیحاً در خود مزرعه) باشد.

15- کالیبراسیون سمپاش پشت تراکتوری

همان گونه که قبلاً اشاره شد، کاربرد علف کش ها در سمپاشی زمینی، بویژه با سمپاش پشت تراکتوری در قیاس با سمپاشی هوایی بازده بهتر دارد. ولی شرط آن استفاده بهینه است که در این مورد کالیبراسیون آن از اهمیت بالایی برخوردار است که با مثال زیر توضیح داده می شود.
مثال: اگر بخواهیم علف کشی را که میزان کاربرد آن 3 لیتر در هکتار توصیه شده در مزرعه مصرف کنیم، چه مقدار علف کش را باید با چه مقدار آّب مخلوط نمود؟
در این جا، نخست باید میزان محلول مصرفی در واحد سطح را تعیین نماییم برای این منظور، در داخل مخزن سمپاش، 50 لیتر آب ریخته و آن را با فشار و سرعت ثابت ( مثلاَ فشار 8/2 بار در سرعت 6 کیلومتر در ساعت )، به طول 100 متر حرکت می دهیم. در اینجا عرض مفید سمپاشی نیز باید با متر به درستی اندازه گرفته شود. اگر عرض مفید سمپاشی 7 متر باشد، در واقع محلول پاشی به مساحت 7×100=700 متر مربع انجام شده است. اکنون باید مقدار آب مانده در مخزن تعیین شود. اگر آب مانده در مخزن 9/33 لیتر باشد، بدین معنی است که محلول مصرفی در 700 متر مربع، معادل 1/16 لیتر بوده است. سپس با استفاده از فرمول زیر می توان مقدار محلول مورد نیاز برای یک هکتار را محاسبه نمود.
(مساحت سمپاشی شده ( متر مربع ))/ (10000 × آب خارج شده ( لیتر )) = لیتر محلول مصرفی در هکتار
230=700 / (10000×1/16) لیتر محلول مصرفی در هکتار
بنابراین اگر با فشار، سرعت و نازل های ثابت که کالیبراسیون انجام شده است بخواهیم مزرعه را سمپاشی کنیم در هر هکتار 230 لیتر محلول بکار برده خواهد شد.
اکنون اگر گنجایش مخزن سمپاش مورد نظر 400 لیتر باشد، با یک تناسب ساده می توان مقدار علف کشی را که باید در مخزن پر اضافه شود به صورت زیر محاسبه نمود:
بعبارتی 3 لیتر علف کش برای یک هکتار( 230 لیتر آب ) مورد نیاز است پس برای 400 لیتر آب (لیتر 2/5 = 230 ÷ 400 × 3) 2/5 لیتر علف کش مورد نیاز است.
در این مثال اگر بخواهیم دقیق تر عمل کنیم، برای تهیه محلول می بایستی 2/5 لیتر علف کش را به 8/394 لیتر آب اضافه نمود.یعنی به اندازه حجم علف کش از حجم آب کسر می شود تا محلول دقیقاً 400 لیتر باشد.
با این روش کالیبراسیون، می توان بدون دانستن مساحت دقیق مزرعه که اغلب شکل هندسی مشخصی ندارد، مقدار مصرف علف کش را دقیقاً مطابق توصیه های فنی بکار برد. بدین معنی که برای سمپاشی یک مزرعه بزرگ می توان نسبت های بدست آمده از علف کش و آب ( در این مثال 2/5 لیتر علف کش و8/394 لیتر آب ) را در هم آمیخته و محلول پاشی را از یک نقطه شروع نمود و در جایی از مزرعه کهمحلول تمام می شود باید نشان گذاشت تا پس از تهیه مجدد محلول علف کش، سمپاشی از همان نقطه ادامه یابد.

16- مشکلات اجرایی در مدیریت علف های هرز چغندرقند

گزارش ها نشان می دهد که نارسایی در کنترل علف های هرز چغندرقند تنها به مدیریت مزرعه (یعنی عملکرد کشاورز و …) مربوط نمی شود بلکه مدیریت های کلان کشور نیز در آن دخالت دارند از جمله عدم تهیه و تدارک به موقع علف کش های مناسب، سمپاش مناسب و آموزش لازم … باعث پایین آمدن کارائی علف کش ها می شود.
” تجربه نشان داده است که علف کش ها و سایر سمومی که از تولیدکنندگان غیر اصلی تأمین می گردد غالباً کارایی لازم را ندارند.”
در مورد سمپاش ها، کشاورزان بویژه در مزارع کوچک به طور سنتی غالباً از سمپاش های پشتی موتوری(اتومایزر) که برای کاربرد حشره کش ها ساخته شده است استفاده می کنند. این سمپاش ها مناسب کاربرد علف کش ها نمی باشند و این امر موجب می شود که در قسمت هایی از مزرعه علف هرز بخوبی کنترل نگردد و در قسمت های دیگر نیز با زیادتر پاشیدن علف کش، به محصول آسیب برسد که آثار آن غالباً نمایان می شود. این مشکل بویژه در کاربرد گراسکش ها بیشتر مطرح است. در این وبسایت نکات فنی که مناسب کاربرد علف کش های هستند توضیح داده شده است. به طور کلی، حتی تأمین به موقع علف کش های مناسب بدون دسترسی به ابزار کاربرد آنها یعنی سمپاش مناسب، کارایی مورد انتظار درکنترل علف های هرز را نخواهد داشت.
چنانچه علف کش و ابزار کاربرد آن به موقع و به اندازه کافی تامین شود، با پیشرفت های چشمگیری که در دانش هواشناسی شده است، توجه و پیش آگاهی از شرایط آب و هوایی می تواند مشکلات کاربرد به موقع علف کش ها را تعدیل نماید. اگر چه این مطلب در راستای آموزش مدیریت علف های هرز و توجیه اقتصادی آن تدوین و ارائه شده است ولی کاملاً روشن است که بدون بهبود شرایط که اشاره شد، کارساز نخواهد بود.

17- دیده بانی و آمار برداری دوره ای علف های هرز

همانگونه که پیش از این گفته شد، عامل هایی همچون سیستم های تناوبی، روش های کشت، نوع و میزان کودهای مصرفی، روش آبیاری، نوع علف کش های مصرفی و غیره روی گوناگونی و فراوانی علف های هرز تأثیر دارند. از این رو می بایستی هر سال یک یا دو بار گوناگونی و فراوانی علف های هرز مزارع منطقه توسط کارشناسان کشاورزی و تحقیقاتی تعیین شود. آمار برداری را می توان درشماری از مزارع با استفاده ار کادر 5/0 در 5/0 متری و یا در طول یک متر و یا در طول یک متر از 3 تا 4 ردیف چغندرقند انجام داد. بهتر است آمار برداری در طول مزرعه به صورت زیگزاگ و یا در طول دو قطر مزرعه و در فاصله های معینی (مثلاً هر 25 متر) انجام داد. توصیه می شود کلیه علف های هرز مزرعه در مرحله گیاهچه شناسایی شوند و آمار آن به تفکیک گونه تعیین گردد. در مورد علف های هرز کشیده برگ می توان آماربرداری را با شمارش خوشه های آنها در یک سطح مشخص نیز انجامداد. اگر شمارش میسر نباشد، می توان انبوهی علف های هرز را به طور نظری با دسته بندی کم، متوسط و زیاد گروه بندی کرد. در هر حال، آمار بدست آمده باید برای ارزیابی در بایگانی نگهداری شود. آمارهای سالانه، تغییرات در گوناگونی و فراوانی علف های هرز را روشن نموده و ما را در ارزیابی کارآیی روش های انجام شده و همچنین برنامه ریزی برای مدیریت علف های هرز در آینده یاری خواهد نمود.

18- سخن آخر

سم علف کش فن مدیفام+دس مدیفام+اتوفومازیت(بتانال پروگرس آُ اف 4/27%) شرکت فاراد که توسط این شرکت توصیه می گردد دارای بالاترین کیفیت می باشد و با عنایت به تجربه موفق مصرف این سم به صورت دو مرحله ای در مزارع چغندرقند کشور و نتایج حاصله از آن و همچنین نظر کارشناسان، با اطمینان اعلام می دارد چغندرکاران عزیز با انتخاب و مصرف این سم به میزان حداکثر 5/2 الی 4 لیتر در هکتار (بسته به جمعیت و مرحله رشد علف های هرز) به صورت دو مرحله ای و رعایت تمام نکات فنی از جمله میزان مصرف، زمان مصرف، تنظیم سمپاش و … که در این وبسایت ذکر شده است می توانند هزینه وجین دستی را حذف یا به حداقل ممکن کاهش دهند و این در حالی است که در حال حاضر در اکثر قریب باتفاق مزارع چغندرقند کشور بدلیل عدم انتخاب سم مناسب و عدم رعایت نکات فنی، کارایی و تأثیر سموم علف کش بشدت کاهش یافته و حتی در بعضی از مزارع به کمتر از 20 درصد رسیده است و زارع مجبور است برای کنترل علف های هرز باقی مانده از عدم تأثیرعلف کش با هزینه بسیار گزاف یک الی سه نوبت بسته به جمعیت علف های هرز، وجین دستی انجام دهد و طبق اطلاعات واصله از استان های دارای کشت چغندرقند، وجین دستی و تنک در بسیاری از مزارعهزینه قابل ملاحظه ای بر کشاورز تحمیل می کند که باعث می شود:
بدلیل زمان بر و کارگربر بودن عملیات وجین، علف های هرز فرصت کافی برای رشد پیدا نموده و ضمن رقابت با چغندرقند از لحاظ، نور، رطوبت، مواد غذایی و… خسارت قابل توجهی به مزرعه وارد نمایند.
بعد از عملیات وجین دستی و آبیاری مزرعه، تعدادی از علف ها دو باره سبز شده و در مراحل بعدی بویژه در برداشت مشکل ایجاد می کند.
کارگران وجین کار در حین عملیات وجین به مزرعه و محصول اصلی خسارت وارد می کنند.

19- سموم متداول در زراعت چغندر قند

پیشنهاد می گردد علاوه بر علف کش بتانال پروگرس اُ اف، سموم دیگر از جمله علف کش های نازک برگ کش، علف کش محصولات دیگر و انواع سموم حشره کش، قارچ کش، کنه کش، با کیفیت مطلوب و تولیدی کارخانجات معتبرتهیه گردد:

برای کنترل بیماری‌ها و جلوگیری از خسارت عوامل بیماری‌زا به چغندرقند به دو روش توسط شرکت‌های تولید کنند بذر عمل می‌شود. روش اول مقاومت ژنتیکی است، یعنی با اصلاح ارقام طی چندین سال با استفاده از لاین‌ها و منابع ژنتیکی که شرکت‌ها در اختیار دارند از طریق انتقال ژن مقاوم به بیماری خاصی در ارقام مورد نظر، مقاومت در خود گیاه ایجاد می‌شود. از این نوع مقاومت می‌توان مقاومت به بیماری‌های رایزومانیا، رایزکتونیا، سرکوسپورا و آنافومیسیز را نام برد که اکثر ارقام شرکت هیلزوگ به یک یا چند نوع از این بیماریها بطور ژنتیکی مقاوم هستند، برای اطلاع از نوع مقاومت ژنتیکی ارقام چغندرقند شرکت هیلزوگ می‌توان به کاتالگ ارقام مراجعه کرد. روش دوم، ضدعفونی بذر در زمان فرآوری با قارچ کش‌های مناسب برای کنترل بیماری‌هایی است که هنوز راهی برای ایجاد مقاومت از طریق ژنتیکی و اصلاح نباتات برای آن‌ها یافت نشده است. از این دست بیماری‌ها می‌توان به پیتیوم و فوزاریوم نام برد.

در این مقاله به‌طور مختصر به انواع بیماری‌های رایج در ایران که به چغندرقند خسارت می‌زنند و ارقام چغندرقند شرکت هیلزوگ که به هر یک از این بیماری‌ها مقاوم هستند اشاره می‌شود.

۱- بیماری رایزومانیا

بیماری رایزومانیا در حال حاضر یکی از مهم‌ترین بیماری‌های چغندرقند در دنیا است. عامل این بیماری ویروس رگبرگ زرد نکروتیک چغندرقند (Beet necrotic yellow vein virus) است. این ویروس توسط قارچ پلی میکسابته (Polymyxa betae) منتقل می‌شود. از علائم این بیماری می‌توان به زرد شدن رگبرگ‌های برگ چغندرقند، دمبرگ‌های طویل و ایستاده، کند شدن رشد ریشه‌ها و توقف رشد ریشه‌ی اصلی اما افزایش تکثیر ریشه‌های فرعی و جانبی، و حالت جاروئی آن اشاره کرد. از علائم مشخصه رایزومانیا در چغندرقند دسته‌های آوندی قهوه‌ای متمایل به زرد کم‌رنگ در ریشه پس از برش طولی آن می‌باشد (شکل 1).

شکل 1- علائم بیماری رایزومانیا در مزرعه چغندرقند (روی برگ) و روی ریشه آن

این بیماری در اکثر مناطق چغندرکاری دنیا از جمله ایران گسترش یافته است. اولین بار این بیماری در ایتالیا در سال 1959 گزارش شد و به تدریج در تمام دنیا گسترش یافت و در سال 1375 اولین بار در ایران از استان فارس گزارش شد. قارچ پلی میکسابته خاک زاد بوده و لذا از طریق جابجایی خاک با ماشین آلات کشاورزی و بقایای گیاهی و خاک برگشتی از کارخانه‌های قند الودگی به سایر مزارع منتقل می‌شود و سبب گسترش بیماری می‌گردد.

برای کنترل این بیماری روش‌های مختلفی بررسی شده است از جمله کنترل شیمیائی که با توجه به اینکه عامل این بیماری ویروس می‌باشد قارچ کش‌ها روی آن تاثیری نخواهند داشت، در مورد قارچ ناقل این بیماری (پلی میکسابته)، نتایج تحقیقات مختلف نشان داده است که کنترل شیمایی تاثیر چندانی بر کنترل بیماری ندارد. یکی دیگر از راه‌های کنترل و یا کاهش خسارت این بیماری رعایت تناوب زراعی است.

در حال حاضر موفق‌ترین و موثرترین روش کنترل بیماری رایزومانیا، تولید ارقام مقاوم به این بیماری می‌باشد که از طریق ژنتیکی و اصلاح ارقام مقاوم امکان‌پذیر است. در این راستا شرکت هیلزوگ تمام ارقام چغندرقند تولید خود را به این بیماری مقاوم نموده و همه ارقامی که وارد ایران می‌شود چه ارقام بهاره و چه ارقام پائیزه حتماً به رایزومانیا مقاوم هستند و لذا کشاورزان عزیز می‌توانند این ارقام را با خیال راحت در مزارع آلوده به رایزومانیا کشت کنند و نگران خسارت این بیماری و کاهش عملکرد محصول خود نباشند.

۲- بیماری رایزوکتونیا

بیماری پوسیدگی ریشه و طوقه توسط قارچ خاکزی ریزوکتونیا سولانی ایجاد می‌شود. این قارچ می‌تواند موجب مرگ گیاهچه قبل از سبز شدن شود ولی معمولاً گیاهچه‌ها را بعد از سبز شدن آلوده می‌کند و خسارت می‌زند. اولین علائم پوسیدگی طوقه و ریشه رایزوکتونیائی شامل پژمردگی ناگهانی و زرد شدن برگ‌ها همراه با زخم‌هایی به‌صورت لکه‌های قهوه‌ای تیره بر روی دمبرگ‌ها و ریشه‌ها و همچنین شکاف‌های عمیق بر روی ریشه و یا لکه‌های قهوه‌ای گرد بر روی طوقه و ریشه می‌باشد. از سایر علائم این بیماری کاهش رشد جوانه مرکزی و زرد و سوختگی در برگ‌ها می‌باشد و در نهایت با پیشرفت بیماری مرگ بوته و از بین رفتن لکه‌ای بوته در مزرعه خصوصاً در مناطقی که آبگرفتگی و رطوبت خاک زیاد باشد قابل مشاهده است (شکل 2).

شکل 2- علائم بیماری رایزکتونیا در مزرعه و روی ریشه های چغندرقند

برای مقابله با این بیماری موثرترین روش مقاومت ژنتیکی از طریق اصلاح رقم می‌باشد که بدین منظور شرکت هیلزوگ تعداد زیادی رقم مقاوم به رایزکتونیا تولید کرده است که از این ارقام می‌توان رقم کارتا، بالاتون، ریولتا، البوس، دوزر و النتا را نام برد که در حال حاضر توسط شرکت راشین تجارت کیمیا (نماینده‌ی شرکت هیلزوگ در ایران) به کشور وارد می‌شوند و از طریق کارخانه‌های قند در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد.  برای پیشگیری از شیوع این بیماری رعایت تناوب، مدیریت آبیاری (جلوگیری از غرقاب شدن مزرعه و آبیاری در هوای خنک)، خارج کردن بوته‌های آلوده‌ی سال‌های گذشته از مزرعه و معدوم کردن آن‌ها را می‌توان توصیه کرد.

کنترل شیمیای با قارچ کش‌هایی که همراه بذر استفاده می‌شود هم برای جلوگیری از مرگ گیاهچه تا حدودی موثر می‌باشد، که تمام بذرهای تولید شرکت هیلزوگ با قارچ کش آغشته می‌گردند. یکی دیگر از روشهای کنترل این بیماری استفاده از قارچ کش‌ها به‌صورت محلول پاشی و یا با آب آبیاری است که هرچند تاثیر زیادی ندارد و چندان توصیه نمی‌شود اما در مواردی برخی از کشاورزان از این روش استفاده می‌کنند.

۳- بیماری سرکوسپورا

عامل این بیماری قارچ سرکوسپورا بتی کولا (Cecospora beticola) می باشد. این بیماری یکی از مخرب‌ترین بیماری‌های برگی است که در شرایط ایران بیشتر در کشت‌های پائیزه چغندرقند دیده می‌شود. از علائم این بیماری لکه‌های گرد خرمائی تا قهوه‌ای روشن با حاشیه‌های قهوه‌ای تیره یا قرمز متمایل به ارغوانی است که در زمان رسیدگی اندازه‌ی آن‌ها به 5-2 میلی‌متر می‌رسد. لکه‌های طویل روی دمبرگ‌ها نیز ممکن است ظاهر شود و یا لکه‌‌های مدوری روی طوقه‌های خارج از خاک نمایان شود. با پیشرفت بیماری و افزایش شدت آن لکه‌های روی برگ به‌هم وصل می‌شوند که در نهایت می‌تواند منجر به خشک شدن برگ گردد (شکل 3).

شکل 3- علائم بیماری لکه برگی(سرکوسپورا) روی برگهای چغندرقند.

برای جلوگیری از شیوع این بیماری و کنترل آن تلفیقی از روشهای مختلف زراعی، ژنتیکی و شیمیایی توصیه می‌شود. از روش‌های زراعی می‌توان رعایت تناوب 2 تا 3 ساله با گیاهان زراعی غیر میزبان، جمع آوری بوته‌ها و بقایای آلوده و شخم عمیق به‌منظور تجزیه سریع‌تر بقایای گیاهی را ذکر کرد. از سایر روش‌های زراعی کشت دیر هنگام و جلوگیری از آبگرفتگی مزرعه می‌باشد. با این‌ وجود، موثرترین روش برای کنترل و جلوگیری از خسارت این بیماری مقاومت ژنتیکی از طریق استفاده از ارقام مقاوم به این بیماری است که شرکت هیلزوگ رقم‌های پائیزه مقاوم به سرکوسپورا و با عملکرد و عیار بالا شامل ارقام هانی، وانیلا، بورتا و پیکاسو را تولید و در اختیار کشاورزان قرار داده است.

۴- بیماری پیتیوم

یکی از مهم‌ترین بیماری‌هایی که در زمان سبز شدن و اوایل رشد چغندرقند باعث بدسبزی و مرگ گیاهچه چغندرقند می‌شود، بیماری قارچی پیتیوم (pythium) می‌باشد. قارچ پیتیوم یک قارچ خاکزی می‌باشد که در زمانی که هوا خنک و رطوبت خاک بالا باشد (که معمولاً این شرایط مصادف با زمان کشت چغندرقند است) باعث خسارت به بذرهای در حال جوانه‌زنی (حتی جلوگیری از جوانه‌زنی کامل آنها) و مرگ گیاهچه می‌شود. از علائم خسارت قارچ پیتیوم روی گیاهچه چغندرقند قهوه‌ای و باریک شدن ریشه‌ها و ضعیف و بد فرم شدن برگ‌های گیاهچه آلوده می‌باشد (شکل 4).

شکل 4- علائم خسارت قارچ پیتیوم روی گیاهچه چغندرقند(سمت چپ گیاهچه سالم).

با توجه به اینکه برای مقاومت به قارچ پیتیوم هنوز راه حل ژنتیکی یافت نشده است برای کنترل خسارت قارچ پیتیوم و فوزاریوم و سایر قارچ‌های خاکزاد در زمان سبز شدن و اوایل فصل رشد در گیاهچه چغندرقند، شرکت هیلزوگ تمامی بذرهای تولیدی شرکت را با قارچ کش تاچیگارن (Hymexazol) ضدعفونی می‌کند.  قارچ‌کش تاچیگارن یکی از بهترین قارچ‌کش‌های موجود در جهان است که توسط شرکت میتسویی ژاپن تولید می‌شود. این قارچ‌کش طیف وسیعی از قارچ‌ها از جمله پیتیوم، فوزاریوم و برخی دیگر از قارچ‌های بیماری‌زای خاکزاد را کنترل می‌کند. این قارچ‌کش علاوه بر خاصیت قارچ‌کشی تحریک‌کننده‌ی رشد ریشه نیز هست و در افزایش رشد اولیه‌ی گیاهچه چغندرقند موثر است.

لازم به یادآوری است که قارچ پیتیوم در اواسط فصل رشد به بعد و با گرم شدن هوا هم به ریشه چغندرقند خسارت می‌زند که این نوع از خسارت موضوع مورد بحث ما در اینجا نیست و در فرصت دیگری به آن خواهیم پرداخت.

کنترل آفات اوایل فصل با حشره‌کش همراه بذر

در اوایل فصل رشد حشرات زیادی هستند که به گیاهچه چغندرقند خسارت می‌زنند. به‌منظور کنترل حشرات در مراحل اولیه رشد گیاهچه چغندرقند و تا حدود 40 روز بعد از سبز شدن، شرکت هیلزوگ بذور تمام ارقام چغندرقند تولیدی خود را با حشره‌کش کروزر که یکی از موثرترین حشره‌کش‌هایی است که تا حدود زیادی آفات اوایل فصل رشد مثل کک، کاردرینا، زنجرک‌های ناقل بیماری کرلی تاپ و برخی آفات دیگر را کنترل می‌نماید، آغشته می‌کند. البته با توجه به اینکه مقدار این حشره‌کش به همراه بذر خیلی کم است چنانچه تراکم آفات خیلی زیاد باشد جهت جلوگیری از خسارت، ممکن است نیاز به استفاده از حشره‌کش دیگری به‌صورت محلول پاشی برای کنترل کامل آفات باشد.

خوشبختانه شرکت هیلزوگ همه‌ی بذرهای تولیدی را همزمان هم با قارچ‌کش تاچیگارن و هم با حشره‌کش کروز آغشته کرده و به بازار عرضه می‌کند که این امر نقش به‌سزایی در کنترل بیماری‌های خاکزاد و آفات اوایل فصل رشد دارد. استفاده از حشره‌کش و قارچ‌کش همراه با بذر علاوه بر کارایی خوبی که دارد یک اقدام سازگار با محیط زیست هم هست چرا که با مصرف مقدار کمی سم حداکثر تاثیر در کنترل آفات و بیماری‌ها را دارد و از مصرف بی‌رویه سموم تا حدودی جلوگیری می‌شود.

قندهای آزاد به مونوساکاریدها (مانند گلوکز، فروکتوز) و دی ساکاریدها (مانند ساکارز یا شکر سفره) گفته می‌شود که توسط سازنده، آشپز یا مصرف کننده به غذاها و نوشیدنی ها اضافه می‌شود و همچنین قندهایی که به‌طور طبیعی در عسل، شربت‌ها، آب‌میوه‌ها و کنسانتره آب میوه وجود دارند. بسیاری از قندهای مصرف شده امروزه در غذاهای فرآوری شده که معمولاً به‌عنوان شیرینی دیده نمی‌شوند، “پنهان” شده‌اند. به‌عنوان مثال، 1 قاشق غذاخوری سس کچاپ حاوی حدود 4 گرم (حدود 1 قاشق چای‌خوری) قند آزاد است. یک قوطی نوشابه شیرین شده با شکر حاوی 40 گرم (حدود 10 قاشق چای‌خوری) قند آزاد است.مصرف قندهای آزاد در سراسر جهان بسته به سن، محیط و کشور محل سکونت متفاوت است به‌نحوی که دستورالعمل‌های غذایی، آداب و رسوم محلی و میزان و نوع دسترسی به منابع تامین قند در میزان مصرف موثر آن می‌باشد. به‌عنوان نمونه در اروپا، میزان مصرف قند در بزرگسالان از حدود 7 تا 8 درصد کل انرژی دریافتی (در کشورهایی مانند مجارستان و نروژ)، تا 16 تا 17 درصد (در کشورهایی مانند اسپانیا و بریتانیا) متغیر است. لازم به‌ذکر است که میزان مصرف قند در میان کودکان بسیار بالاتر است (از حدود 12 درصد در کشورهایی مانند دانمارک، اسلوونی و سوئد تا نزدیک به 25 درصد در کشور پرتغال). این موضوع حتی می‌تواند در محیط‌های روستایی و شهری نیز متفاوت باشد. بر اساس داده‌های مرکز بهداشت جهانی (WWW.WHO.INT) در جوامع روستایی در آفریقای جنوبی میزان مصرف قند ٪۵.۷ است درحالی که این میزان در جمعیت شهری ٪۳.۱۰ است.

بر اساس ارزیابی‌های سازمان بهداشت جهانی (WHO) میانگین مصرف روزانه قندهای آزاد در دنیا بیش از 10 درصد از کل انرژی دریافتی افراد معادل 50 گرم (12 قاشق چای‌خوری) است و به‌طور مشخص در کشور عزیزمان ایران مقدار سرانه‌ی مصرف قند تقریبا برابر با 29 کیلوگرم به ازای هر نفر در سال می‌باشد.

تاریخچه صنعت قند در ایران

اگر چه از دیرباز چغندرقند از نقطه نظر گیاه‌شناسی برای ایرانیان به‌عنوان گیاهی پرارزش شناخته شده بود ولی تا سال 1310 تولید و ازدیاد آن عملا توجیهی نداشت. صنعت قند در ایران در سال 1273 با احداث اولین کارخانه قند در کهریزک پایه‌گذاری شد ولی به‌علل مختلف تا سال 1310 متوقف ماند و در این سال اولین محصول این کارخانه با مقدار 42 تن به بازار عرضه شد. دومین کارخانه قند در سال 1312 در کرج به بهره برداری رسید و بدین صورت طی سالیان 1310 تا 1320 با احداث 6 کارخانه قند، میزان تولید قند و شکر در کشور به 35 هزارتن رسید. شایان ذکر است که با برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته طی نزدیک به یک قرن در صنعت قند، در حالی سطح زیر کشت چغندرقند از ۲ هزار هکتار به حدود 120 هزار هکتار رسیده است (افزایش60 برابری) که با ارتقاء دانش کشاورزان، بهبود ارقام و توسعه مکانیزاسیون، میزان تولید چغندرقند از 19 هزار تن به بیش از 6 میلیون و پانصد هزار تن رسیده است (افزایش340 برابری). (با استناد به نشریه علمی چغندرقند https://jsb.areeo.ac.ir/)

در حال حاضر نیاز سالانه کشور ایران به شکر حدود 2 میلیون و 500 هزار تن می باشد که حدود 1 میلیون و 500 هزار تن آن در داخل کشور تولید می‌شود. از این میزان، حدود 61 درصد از تولید داخل از محل کشت چغندرقند و مابقی از نیشکر تامین می‌گردد. از لحاظ سطح زیر کشت، ایران سی امین کشور نیشکر کار و دوازدهمین کشور چغندرکار در جهان می‌باشد. با توجه به اینکه شکر یک ماده اولیه پرمصرف است و برای تامین شکر مورد نیاز مجبور به واردات حدود یک میلیون تن از کشورهای دیگر هستیم، در نتیجه صنعت قند یک صنعت مادر و دارای توجیه اقتصادی تلقی می‌شود و به تبع آن چغندرقند به‌علت راندمان حدود 8/7 تن شکر در هکتار و مصرف آب حدود 12 هزار مترمکعب در هکتار نسبت به نیشکر با راندمان 6/6 تن شکر در هکتار و مصرف آب 32 هزار مترمکعب در هکتار از مزیت بیشتری برخوردار می‌باشد. لذا چغندرقند یک محصول کشاورزی استراتژیک محسوب می‌شود و از همین رو طبق سیاست گذاری دولت و بالاخص وزارت جهادکشاورزی، جایگاه ویژه‌ای در الگوی زراعی کشور برای آن ترسیم شده است که نه‌تنها مشمول حمایت های مالی مانند تامین کود مناسب و قیمت تضمینی خرید از تولیدکنندگان می‌شود، بلکه به‌منظور مدیریت مزارع و افزایش بهره‌وری تولید، کشاورزان این حوزه از حمایت‌های فنی محققان و کارشناسان مراکز تحقیقاتی و آموزشی جهاد کشاورزی در سطح استان‌های هدف جهت انتخاب نوع بذر و ارقام مقاوم و پرمحصول بهره‌مند هستند.

زمان کشت چغندرقند

زراعت چغندرقند در ایران به دو روش کشت پائیزه و بهاره انجام می‌شود، کشت بهاره در سطح حدود 95 هزار هکتار و اکثرا درمناطق معتدل کشور مرسوم است اما کشت پائیزه با سطح حدود 30 هزار هکتار فقط در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر مثل استان خوزستان، نقاط گرمسیر استان کرمانشاه، بخش‌هایی از استان گلستان، فارس، خراسان و دشت مغان انجام می‌شود. با توجه به هزینه بالای زراعت چغندرقند انتخاب رقم مناسب برای هر نوع از کشت (پائیزه یا بهاره) و متناسب با شرایط هر منطقه یا مزرعه برای به‌دست آوردن بالاترین عملکرد و کیفیت بسیار حائز اهمیت می‌باشد. در صورتی که در انتخاب رقم دقت لازم صورت نگیرد ممکن است خسارت جبران ناپذیری به کشاورز وارد شود، به‌طور مثال اگر در کشت پائیزه رقم مقاوم به ساقه روی (بولتینگ) انتخاب نشود درصد زیادی از بوته‌ها به ساقه می‌روند که به شدت عملکرد وکیفیت کاهش می‌یابد و یا در مزرعه‌ای که سابقه آلودگی به بیماری دارد اگر رقم مقاوم مناسب با آن بیماری کشت نشود عملکرد و عیار کاهش می‌یابد.

باتوجه به وابستگی تولید شکر در ایران به منابع آبی و چالش کمبود آب در کشورمان، افزایش تولید این محصول نیازمند اتخاذ تدابیر جدید و اعمال سیاست‌های نوآورانه می‌باشد لذا در سالیان اخیر توجه ویژه‌ای به کشت چغندرقند پاییزه شده است چرا که با مصرف هفت هزار مترمکعب آب در هکتار، نیاز آبی آن حدود 60 % چغندرقند بهاره و 20 % نیشکر می‌باشد بعلاوه اینکه راندمان شکر در هکتار چغندرقند پاییزه نیز بیش از ارقام بهاره و نیشکر است.

ارقام مناسب کشت بهاره چغندرقند

در زراعت بهاره چغندرقند مشکل اصلی وجود بیماریهای مهمی مثل رایزکتونیا و رایزومانیا می‌باشد که در اکثر مناطق شیوع پیدا کرده، البته شدت هر یک از بیماریهای مذکور در مناطق مختلف متفاوت است. لذا در توصیه یک رقم برای کشت در هر منطقه‌ای باید بر اساس اطلاع از نوع و شدت بیماری در آن منطقه باشد. خوشبختانه ارقامی که مجوز وارد شدن به کشور را می‌گیرند حداقل مقاومت به یک یا چند بیماری و یا نماتد را دارا هستند هر چند درجه مقاومت آن‌ها متفاوت است. لذا با توجه به شرایط هر مزرعه از نظر نوع بیماری باید رقم مناسب انتخاب شود چرا که در صورت عدم انتخاب رقم مناسب، خسارت بیماری بر روی چغندرقند باعث کاهش عملکرد و عیار آن خواهد شد و ضرر و زیان اقتصادی برای کشاورز به‌دنبال خواهد داشت. در بین ارقام بهاره شرکت هیلزوگ ارقام کارتا (KARTA) و ریولتا (RIVOLTA) سه مقاومته هستند یعنی به رایزومانیا، رایزکتونیا و نماتد مقاوم هستند و لذا برای مناطقی که هر سه مشکل وجود دارد توصیه می‌شوند. از طرف دیگر، ارقام آلبوس (ALBUS) و بالاتون (BALATON) که توسط این شرکت ارائه می‌شوند دو مقاومته هستند و برای مناطقی که دو بیماری مهم رایزومانیا و رایزکتونیا را به‌طور همزمان دارند توصیه می‌شود.

خوشبختانه شرکت هیلزوگ اولین رقم مقاوم به خشکی به‌نام ماروین (MARVIN) را برای شرایط ایران اصلاح و تولید کرده است که اخیراً معرفی و ثبت شده است، این رقم برای شرایطی که با کمبود آب مواجه هستند توصیه شده است تا با حداقل مصرف آب عملکرد قابل قبولی حاصل گردد.

برخی مناطق و یا مزراعی هم وجود دارند که یا آلوده به بیماری نیستند و یا برای اولین بار زیر کشت آبی قرار می‌گیرند. در اینگونه مزارع بهتر است ارقامی با پتانسیل عملکرد بالا کشت شوند تا حداکثر عملکرد در واحد سطح به‌دست آید، شرکت هیلزوگ برای اینگونه مزارع رقم رستا (RASTA) و دوروتی (DOROTEA) را توصیه کرده است. این دو رقم مقاومت به رایزومانیا دارند اما نسبت به رایزکتونیا و نماتد تحمل‌پذیری کمتری دارند. با این‌وجود، در مزراع مذکور که مشکل بیماری خاصی ندارند می‌توانند عملکرد و عیار بسیار خوبی داشته باشند.

نمایی از مزرعه و ریشه رقم بهاره دوروتی – جلگه رخ استان خراسان رضوی

ارقام مناسب کشت پائیزه چغندرقند

ارقامی مورد استفاده برای کشت پاییزه باید حتماً مقاوم به ساقه‌روی (بولتینگ) باشند. مقاومت به ساقه‌روی به‌صورت ژنتیکی و طی فرآیند اصلاح رقم در رقم‌های خاصی ایجاد می‌شود. لذا ارقام توصیه شده برای کشت بهاره نباید به‌صورت پائیزه کشت شوند چون صدرصد به ساقه خواهند رفت. درجه مقاومت به ساقه‌روی در ارقام پائیزه نیز در ارقام مختلف متفاوت است و لذا در مناطق سردتر برای کشت پائیزه چغندرقند باید از ارقام با درجه مقاومت بیشتر به ساقه‌روی استفاده شود که رقم موناتونو (MONATUNNO) از شرکت هیلزوگ یکی از مقاوم‌ترین ارقام به ساقه‌روی در ایران است که برای مناطق با آب‌ و هوای خنک‌تر از خوزستان  مثل سرپل ذهاب، دشت مغان و بخش‌هایی از استان گلستان، استان فارس و استان خراسان پس از ارزیابی‌های متعدد در این مناطق توصیه شده است. این رقم همچنین تحمل خوبی به بیماری لکه برگی(سرکوسپورا)، سفیدک سطحی و خشکی دارد.

نمایی از مزرعه و ریشه رقم پاییزه موناتونو – سرپل ذهاب استان کرمانشاه

در خوزستان به‌دلیل رطوبت نسبی بالا و خصوصاً در سال‌هایی که بارندگی زیاد باشد شدت بیماری سرکوسپورا زیاد می‌شود و لذا در زراعت چغندرقند پائیزه خوزستان رقمی باید انتخاب شود که علاوه بر مقاومت به ساقه‌روی، مقاومت خوبی به سرکوسپورا داشته باشد که یکی از مناسب‌ترین رقم‌ها برای خوزستان رقم هانی (HONEY) از شرکت هیلزوگ می‌باشد. این رقم در تحقیقاتی که توسط بخش تحقیقات چغندرقند مرکز تحقیقات کشاورزی صفی آباد انجام شده در مقایسه با 21 رقم دیگر از شرکت‌های مختلف، بیشترین عملکرد و عیار را داشته است.

مزرعه و فرم ریشه رقم هانی – شهرستان شوش استان خورستان

ارقامی مثل وانیلا (VANILLA) و نِرو (NERO) از شرکت هلیزوگ نیز برای کشت در خوزستان توصیه شده‌اند. رقم وانیلا علاوه بر عملکرد بسیار بالا و مقاومت به ساقه‌روی، مقاومت خیلی خوبی به سرکوسپورا دارد.

مزرعه و فرم ریشه رقم وانیلا- کشت و صنعت شهید بهشتی استان خوزستان

تغذيه چغندرقند

چغندرقند نیاز غذایی بالایی دارد و برای مدیریت صحیح تغذیه چغندرقند بهتر است آزمون خاک (تجزیه خاک) انجام شود و بر اساس عناصر موجود در خاک و نیاز گیاه کودهای شیمیایی مورد نیاز مصرف شوند. در صورت امکان، بهتر است کودهای حیوانی پوسیده به مقدار 15 تا 25 تن در هکتار قبل از شخم نیز مورد استفاده قرار گیرد. علاوه بر این، از سایر کودهای آلی مثل کود مرغی، کمپوست و ورمی کمپوست هم می‌توان استفاده کرد. به‌طور معمول تمام كودهای فسفره از منبع سوپرفسفات و يا فسفات آمونيم و تمام كودهای پتاس از منبع سولفات پتاسيم و يا كلرورپتاسيم و مقدار کمی ‎از كودهای نيتروژن از منبع اوره خصوصاً در صورت وجود کلش در زمین قبل از كشت مصرف می‎شود (کود نیتروژنه در زمین‌هایی که دارای کلش زیاد هستند به تجزیه و پوسیدگی کلش کمک می‌کند). همانطور که قبلاً هم ذکر گردیده توصیه می‌شود کودهای پایه قبل از شخم مصرف شوند نه قبل از دیسک یا کولتیواتر تا در عمق مناسب خاک قرار گیرند و به‌راحتی در دسترس ریشه گیاه باشند. عمليات پخش كود با استفاده ‎از كودپاش دوار يا سانتريفیوژ و یا کودکار انجام می‌‎شود. بررسی‌های انجام شده نشان داده است كه ‎از بين عناصر كم‌مصرف يا ريزمغذيها، چغندرقند به عناصر روی، منگنز، بور و آهن بیشتر نیاز دارد و مصرف این کودها اثر مثبتی بر رشد چغندرقند دارند. بهتر است کودهای ریزمغذی را هم قبل از کاشت با خاک مخلوط کرد تا در تمام طول فصل رشد در اختیار گیاه قرار گیرند، البته بعد از سبز شدن گیاه و با ایجاد سطح برگ کافی در بهار، با گرم شدن هوا محلول‌پاشی بر روی برگ‌ها و یا مصرف به‌همراه آبیاری هم مفید خواهد بود. یکی از کودهای توصیه شده بدین منظور کود آلی کیتوبیت (CHITOBEET) است که شامل عناصر روی و بور می‌باشد و به‌صورت اختصاصی برای چغندرقند تولید شده است به‌نحوی که با افزایش سنتز کلروفیل و سوخت و ساز، نقش مهمی در رشد و نمو گیاه ایفا می‌کند. همچنین با افزایش فعالیت‌های آنزیمی و متابولیت‌های گیاهی به‌طور قابل توجهی بر افزایش عملکرد و درصد قند در ریشه چغندر موثر است.

كود نيتروژن (اوره) یکی از عناصر غذایی ضروری برای چغندرقند است که معمولاً در دو یا سه مرحله به‌صورت سرک مصرف می‌شود. در کشت پائیزه چغندرقند کود سرک یک مرحله در پائیز بعد از تنک و وجین و مرحله دوم و سوم حداکثر تا اواخر اسفند ماه بایستی مصرف شود. مصرف دیر هنگام کود نیتروژنه در اواخر فصل رشد مضر است و با افزایش رشد برگی و تجمع ازت مضره در ریشه کاهش درصد قند و استحصال قند در کارخانه قند را در پی خواهد داشت. به‌طور کلی بهتر است از مصرف زياد نیتروژن خودداری شود و تنها به‌اندازه نیاز و بر اساس تجزيه خاک مصرف شود. مصرف بیش‌ازحد کود نیتروژنه می‌تواند گیاه را در برابر بیماری‌های قارچی و آفات ضعیف‌تر کند.

آبیاری چغندرقند

آبياری اول بايستی به‌نحوی صورت گيرد كه زمين و پشته‎ها به‌طور يكنواخت خيس شوند، اين عمل باعث رسيدن رطوبت كافی به بذر و يکنواخت سبز شدن آن‌ها می‌شود. روش آبیاری بارانی از آبیاری نشتی برای چغندرقند هم برای سبز شدن یکنواخت بوته‌ها بهتر است و هم نایکنواختی و آبگرفتگی در مزرعه اتفاق نمی‌افتد که پوسیدگی‌های ریشه را تشدید می‌کند. برای اينكه چغندرقند يكنواخت و خوب سبز شود حتماً بايد مدتی پس از آبیاری اول و در زمانی که نوک گیاهچه چغندرقند (کوتیلدون‌ها) می‌خواهند از خاک خارج شوند آبیاری سبک برای سله‌شکنی انجام شود. آبیاری در مراحل بعدی بسته به میزان بارندگی و گرمای هوا به مقدار مورد نیاز انجام می‌شود. توصیه می‌شود زمان نزدیک به برداشت مقدار آب آبیاری کم شود تا با یک تنش ملایم انتقال مواد غذایی از برگ‌ها به ریشه تسریع شود و عملکرد و درصد قند افزایش یابد.

آفات چغندرقند

در کشت پائیزه چغندرقند نسبت به کشت بهاره آن آفات کمتری وجود دارد. اما بسته به شرایط آب و هوایی در هر سال و اینکه زراعت قبل، چه محصولی بوده است ممکن است شدت طغیان و خسارت آفات متفاوت باشد. بعد از سبز شدن گياه، ضروری است كه مزارع از نظر آلودگی به آفات به‌ویژه برگ‌خوارها مانند کارادرینا و طوقه‌بر يا آگروتیس مورد بررسی قرار گيرد تا در صورت نياز، با استفاده از سموم توصیه شده توسط کارشناسان، به‌موقع اقدام به سمپاشی نمود. سمپاشی بهتر است در صبح و يا عصر با سم‌پاش بوم‌دار پشت تراکتوری انجام شود. لازم به ذكر است كه تقریباً بذر همه ارقام چغندرقند علاوه بر قارچ‌کش به سم حشره‌كش نیز آغشته هستند و قادر خواهد بود برخی از آفات اوايل فصل و تا حدود یک ماه بعد از کشت را تا حدودی كنترل نمايد. البته با توجه به مقدار بسیار کم حشره‌کش همراه بذر، اگر تراکم و شدت آفت زیاد باشد سم‌پاشی هم لازم خواهد بود.

مدیریت علف هرز در مزارع چغندرقند

از عمده‌ترین و اصلی‌ترین عوامل کاهنده‌ی عملکرد چغندرقند، وجود علف‌های هرز در این مزارع می‌باشد و در مقایسه با سایر عوامل خسارت‌زا، بالاترین خسارت را به محصول وارد می‌کند. در مزرعه هر گیاهی غیر از محصول اصلی، علف هرز محسوب می‌شود.

چغندرقند گیاهی است که قدرت رقابت زیادی با علف‌های هرز نداشته و علف‌های هرز قادر به کاهش قابل توجه این محصول می‌باشند. دلایل آسیب‌پذیری چغندرقند در مقابل علف‌های هرز را می‌توان به عواملی نظیر ارتفاع کم بوته چغندرقند، طولانی بودن دوره بحرانی رقابت و فصل رشد، نیاز غذایی بالای آن، وجود آفات مشترک بین چغندر و علف‌های هرز، آرایش کشت و تراکم پایین مزارع و غیره نسبت داد.

در نتیجه مبارزه با علف‌های هرز در زراعت چغندرقند یکی از مشکل‌ترین و حساس‌ترین کارهاست و اگر به‌موقع با علف‌های هرز مبارزه نشود ممکن است خسارت جبران ناپذیری به محصول وارد شود.

علف‌های هرز دارای تنوع زیادی هستند و می‌توان آن‌ها را به راه‌های مختلف طبقه‌بندی کرد. با توجه به پیدایش علف‌کش‌های انتخابی، بهترین طبقه‌بندی علف‌های هرز، تقسیم‌بندی آن‌ها به‌شکل ذیل می‌باشد:

• علف‌های هرز پهن برگ مانند تاج خروس، سلمه تره، تاجریزی، خرفه، پیچک، خارشتر، خارخسک و..
• علف‌های هرز باریک‌برگ مانند سوروف، فالاریس، قیاق، اویارسلام، پوآ (چمن)، دم روباهی، پنجه مرغی
• علف هرز انگلی سِس

مرحله گیاهچه‌ای علف هرز مناسب‌ترین مرحله رشد به‌منظور کنترل آن می‌باشد و استفاده از ادواتی مانند پنچه غازی، کولیتواتر شمشیری، کولیتواتردوار و مبارزه شیمیایی، موثر و اقتصادی می‌باشد. در مزارع چغندرقند دوره بحرانی رقابت علف هرز عمدتاً از 4 تا 12 برگی چغندرقند می‌باشد که هر روز تأخیر در مبارزه با علف‌های هرز در این دوره‌ها، درصدی از عملکرد و عیار قند را کاهش می‌دهد. مهمترین علف‌کش اختصاصی چغندرقند برای پهن‌برگ‌ها و انگل سِس فن مدیفام+دس مدیفام+اتوفومازیت (امولسیون 4/27 %) و مهمترین باریک برگ‌کش گالانت سوپر می‌باشد.

برداشت چغندرقند

زمان مناسب برداشت چغندرقند بسته به تاریخ کاشت، شرایط آب و هوایی و برنامه‌ریزی برداشت کارخانه‌های قند در مناطق مختلف کشور متفاوت است. يكی از موارد مهمی كه قبل از برداشت محصول بايستی به آن توجه كرد داشتن رطوبت مناسب خاک در زمان برداشت است به‌طوری‌که نه آنقدر رطوبت زیاد باشد که فشردگی خاک ایجاد شود و گل به ریشه بچسبد و نه آنقدر رطوبت کم باشد که برداشت با مشکل مواجه شود و کلوخه ایجاد گردد. نکته‌ی دیگر اینکه هرچه به زمان برداشت نزدیک‌تر می‌شویم باید از مقدار آب آبیاری کم شود یا فواصل آبیاری طولانی‌تر شود تا با ایجاد تنش ملایم رطوبتی، گیاه چغندرقند تحریک به انتقال مواد غذایی داخل برگ به ریشه شود و درصد قند افزایش یابد. البته چند روز قبل از برداشت و در صورت نياز می‌توان جهت سهولت كار ماشين آلات برداشت، اقدام به انجام يك آبياری سبك نمود. برنامه برداشت را می‌توان طوری تنظيم كرد كه برداشت از زراعت‌های زود کاشت كه چغندرقند فرصت رشد بيشتری داشته و عملكرد ريشه و درصد قند بالاتری دارند، شروع شود.

برداشت چغندرقند با توجه به شرایط مناسب آب و هوا و رطوبت خاک در زمان برداشت می‌تواند کاملاً به‌صورت مکانیزه انجام شود. در حال حاضر کمباین برداشت که تمام مراحل برداشت را یکجا انجام دهد در ایران خیلی کم است لذا این امر معمولاً با دستگاه‌های جداگانه شامل برگ‌زن، طوقه‌زن، چغندرکن همزمان با ردیف‌کُن و در آخر بارکُن تحقق می‌یابد. برگ زنی باید به‌طور کامل انجام شود و درصورتیکه به هردلیل با یک بار برگ‌زنی به‌طور کامل همه‌ی برگ‌ها حذف نشوند ( مانند کشت پائیزه که حجم برگ‌ها زیاد است) می‌توان دوبار برگ‌زنی انجام داد چراکه وجود برگ همراه چغندرقند و انتقال آن به کارخانه قند نه‌تنها موجب افزایش درصد افت می‌شود بلکه باعث عدم تهویه و پوسیدگی ریشه در سیلوی کارخانه قند خواهد شد.

بعد از برگ‌زنی به‌منظور خشك شدن برگ‌های ریخته شده در سطح مزرعه بهتر است یک روز بعد اقدام به كندن و خارج كردن ريشه‌ها از خاك و ردیف کردن آن‌ها نمود. فاصله‌ی بین برگ‌زنی و کندن ریشه‌ها از خاک نباید طولانی باشد چرا که باعث رشد مجدد برگ‌های جوان می‌شود که این برگ‌ها درصد قند را کاهش می‌دهند.

ريشه‌های برداشت شده نباید به‌مدت طولانی بر روی زمين و در معرض نور خورشيد قرارگیرد چون در این شرایط ریشه پلاسیده شده و پوسیدگی تسریع خواهد شد. ماندن طولانی مدت ریشه‌ی برداشت شده بر روی زمین درصد قند را افزايش نمی‌دهد بلكه چون وزن ريشه با از دست دادن رطوبت كاهش میيابد نسبت قند به وزن کل ریشه بیشتر می‌شود و درصد قند ریشه افزایش نشان می‌دهد اما وزن کل محصول نیز کاهش می‌یابد و با توجه به اینکه چغندرقند بر اساس وزن و درصد قند خریداری می‌شود تاثیری بر درآمد کشاورز نخواهد داشت.

با توجه به وجود بیماری‌های مختلف در مزارع چغندرقند جهت جلوگیری از گسترش بیماری به سایر مزارع، پیشنهاد می‌شود خاك و بقايای ريشه برگشتی به داخل کامیون‌ها بعد از تحویل به کارخانه در محل مناسبی خارج از مزارع تخلیه شود.

جایگاه شرکت هیلزوگ درزراعت چغندرقند

شرکت هیلزوگ (WWW.HILLESHOG.COM) با قدمت حدود 120 سال به‌عنوان یکی از برترین و خوشنام‌ترین تولیدکنندگان بذر چغندرقند در دنیا، ارقام مناسب زیادی برای کشت پائیزه و بهاره با مقاومت‌های مختلف دارد که برای اطلاعات بیشتر توصیه می گردد به وبسایت (WWW.RASHINTEJARAT.COM) یا کاتالوگ ارقام شرکت راشین تجارت کیمیا مراجعه شود. ضمناً شرکت هیلزوگ هرساله اقدام به معرفی چندین رقم جدید می‌نماید که پس از بررسی و ثبت توسط موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه بذر چغندرقند و موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال، اطلاع رسانی و در اختیار کشاورزان عزیز قرار خواهد گرفت.

“پتانسیل عملکرد بالا”، “ریشه‌ی مخروطی شکل و عمیق”، “طوقه‌ی بسیار کم حجم و کوچک” از ویژگی‌های خاص تمامی ارقام شرکت هیلزوگ می‌باشد.

لازم به یادآوری است که رنگ همه‌ی ارقام شرکت هیلزوگ به رنگ آبی روشن می‌باشند و خیلی از ارقام به‌صورت نیمه پلت (نه لخت  و نه پلت کامل) به بازار عرضه می‌شوند، البته در آینده نزدیک بذر با پلت کامل شرکت هیلزوگ با فرآوری جدید وارد بازار خواهد شد. ضمناً همه‌ی ارقام شرکت هیلزوگ با قارچ کش و حشره کش آغشته می‌باشند که باعث کنترل نسبی بیماری‌های خاک زاد و آفات اوایل فصل رشد مثل کک، کاردرینا و تریپس تا حدود 40 روز بعد از کاشت می‌شود.