چغندرقند یکی از محصولات زراعی است که آفات و بیماریهای زیادی دارد و در سالهای اخیر مناطق آلوده به بیماریهای مختلف چغندرقند خصوصاً بیماری رایزومانیا و رایزکتونیا در ایران بهشدت توسعه پیدا کرده است. بیماریهای مذکور در صورت عدم استفاده از ارقام مقاوم، خسارت فراونی به محصول وارد میکنند و علاوه بر کاهش عملکرد باعث کاهش شدید عیارقند میشوند.
برای کنترل بیماریها و جلوگیری از خسارت عوامل بیماریزا به چغندرقند به دو روش توسط شرکتهای تولید کنند بذر عمل میشود. روش اول مقاومت ژنتیکی است، یعنی با اصلاح ارقام طی چندین سال با استفاده از لاینها و منابع ژنتیکی که شرکتها در اختیار دارند از طریق انتقال ژن مقاوم به بیماری خاصی در ارقام مورد نظر، مقاومت در خود گیاه ایجاد میشود. از این نوع مقاومت میتوان مقاومت به بیماریهای رایزومانیا، رایزکتونیا، سرکوسپورا و آنافومیسیز را نام برد که اکثر ارقام شرکت هیلزوگ به یک یا چند نوع از این بیماریها بطور ژنتیکی مقاوم هستند، برای اطلاع از نوع مقاومت ژنتیکی ارقام چغندرقند شرکت هیلزوگ میتوان به کاتالگ ارقام مراجعه کرد. روش دوم، ضدعفونی بذر در زمان فرآوری با قارچ کشهای مناسب برای کنترل بیماریهایی است که هنوز راهی برای ایجاد مقاومت از طریق ژنتیکی و اصلاح نباتات برای آنها یافت نشده است. از این دست بیماریها میتوان به پیتیوم و فوزاریوم نام برد.
در این مقاله بهطور مختصر به انواع بیماریهای رایج در ایران که به چغندرقند خسارت میزنند و ارقام چغندرقند شرکت هیلزوگ که به هر یک از این بیماریها مقاوم هستند اشاره میشود.
۱- بیماری رایزومانیا
بیماری رایزومانیا در حال حاضر یکی از مهمترین بیماریهای چغندرقند در دنیا است. عامل این بیماری ویروس رگبرگ زرد نکروتیک چغندرقند (Beet necrotic yellow vein virus) است. این ویروس توسط قارچ پلی میکسابته (Polymyxa betae) منتقل میشود. از علائم این بیماری میتوان به زرد شدن رگبرگهای برگ چغندرقند، دمبرگهای طویل و ایستاده، کند شدن رشد ریشهها و توقف رشد ریشهی اصلی اما افزایش تکثیر ریشههای فرعی و جانبی، و حالت جاروئی آن اشاره کرد. از علائم مشخصه رایزومانیا در چغندرقند دستههای آوندی قهوهای متمایل به زرد کمرنگ در ریشه پس از برش طولی آن میباشد (شکل 1).
شکل 1- علائم بیماری رایزومانیا در مزرعه چغندرقند (روی برگ) و روی ریشه آن
این بیماری در اکثر مناطق چغندرکاری دنیا از جمله ایران گسترش یافته است. اولین بار این بیماری در ایتالیا در سال 1959 گزارش شد و به تدریج در تمام دنیا گسترش یافت و در سال 1375 اولین بار در ایران از استان فارس گزارش شد. قارچ پلی میکسابته خاک زاد بوده و لذا از طریق جابجایی خاک با ماشین آلات کشاورزی و بقایای گیاهی و خاک برگشتی از کارخانههای قند الودگی به سایر مزارع منتقل میشود و سبب گسترش بیماری میگردد.
برای کنترل این بیماری روشهای مختلفی بررسی شده است از جمله کنترل شیمیائی که با توجه به اینکه عامل این بیماری ویروس میباشد قارچ کشها روی آن تاثیری نخواهند داشت، در مورد قارچ ناقل این بیماری (پلی میکسابته)، نتایج تحقیقات مختلف نشان داده است که کنترل شیمایی تاثیر چندانی بر کنترل بیماری ندارد. یکی دیگر از راههای کنترل و یا کاهش خسارت این بیماری رعایت تناوب زراعی است.
در حال حاضر موفقترین و موثرترین روش کنترل بیماری رایزومانیا، تولید ارقام مقاوم به این بیماری میباشد که از طریق ژنتیکی و اصلاح ارقام مقاوم امکانپذیر است. در این راستا شرکت هیلزوگ تمام ارقام چغندرقند تولید خود را به این بیماری مقاوم نموده و همه ارقامی که وارد ایران میشود چه ارقام بهاره و چه ارقام پائیزه حتماً به رایزومانیا مقاوم هستند و لذا کشاورزان عزیز میتوانند این ارقام را با خیال راحت در مزارع آلوده به رایزومانیا کشت کنند و نگران خسارت این بیماری و کاهش عملکرد محصول خود نباشند.
۲- بیماری رایزوکتونیا
بیماری پوسیدگی ریشه و طوقه توسط قارچ خاکزی ریزوکتونیا سولانی ایجاد میشود. این قارچ میتواند موجب مرگ گیاهچه قبل از سبز شدن شود ولی معمولاً گیاهچهها را بعد از سبز شدن آلوده میکند و خسارت میزند. اولین علائم پوسیدگی طوقه و ریشه رایزوکتونیائی شامل پژمردگی ناگهانی و زرد شدن برگها همراه با زخمهایی بهصورت لکههای قهوهای تیره بر روی دمبرگها و ریشهها و همچنین شکافهای عمیق بر روی ریشه و یا لکههای قهوهای گرد بر روی طوقه و ریشه میباشد. از سایر علائم این بیماری کاهش رشد جوانه مرکزی و زرد و سوختگی در برگها میباشد و در نهایت با پیشرفت بیماری مرگ بوته و از بین رفتن لکهای بوته در مزرعه خصوصاً در مناطقی که آبگرفتگی و رطوبت خاک زیاد باشد قابل مشاهده است (شکل 2).
شکل 2- علائم بیماری رایزکتونیا در مزرعه و روی ریشه های چغندرقند
برای مقابله با این بیماری موثرترین روش مقاومت ژنتیکی از طریق اصلاح رقم میباشد که بدین منظور شرکت هیلزوگ تعداد زیادی رقم مقاوم به رایزکتونیا تولید کرده است که از این ارقام میتوان رقم کارتا، بالاتون، ریولتا، البوس، دوزر و النتا را نام برد که در حال حاضر توسط شرکت راشین تجارت کیمیا (نمایندهی شرکت هیلزوگ در ایران) به کشور وارد میشوند و از طریق کارخانههای قند در اختیار کشاورزان قرار میگیرد. برای پیشگیری از شیوع این بیماری رعایت تناوب، مدیریت آبیاری (جلوگیری از غرقاب شدن مزرعه و آبیاری در هوای خنک)، خارج کردن بوتههای آلودهی سالهای گذشته از مزرعه و معدوم کردن آنها را میتوان توصیه کرد.
کنترل شیمیای با قارچ کشهایی که همراه بذر استفاده میشود هم برای جلوگیری از مرگ گیاهچه تا حدودی موثر میباشد، که تمام بذرهای تولید شرکت هیلزوگ با قارچ کش آغشته میگردند. یکی دیگر از روشهای کنترل این بیماری استفاده از قارچ کشها بهصورت محلول پاشی و یا با آب آبیاری است که هرچند تاثیر زیادی ندارد و چندان توصیه نمیشود اما در مواردی برخی از کشاورزان از این روش استفاده میکنند.
۳- بیماری سرکوسپورا
عامل این بیماری قارچ سرکوسپورا بتی کولا (Cecospora beticola) می باشد. این بیماری یکی از مخربترین بیماریهای برگی است که در شرایط ایران بیشتر در کشتهای پائیزه چغندرقند دیده میشود. از علائم این بیماری لکههای گرد خرمائی تا قهوهای روشن با حاشیههای قهوهای تیره یا قرمز متمایل به ارغوانی است که در زمان رسیدگی اندازهی آنها به 5-2 میلیمتر میرسد. لکههای طویل روی دمبرگها نیز ممکن است ظاهر شود و یا لکههای مدوری روی طوقههای خارج از خاک نمایان شود. با پیشرفت بیماری و افزایش شدت آن لکههای روی برگ بههم وصل میشوند که در نهایت میتواند منجر به خشک شدن برگ گردد (شکل 3).
شکل 3- علائم بیماری لکه برگی(سرکوسپورا) روی برگهای چغندرقند.
برای جلوگیری از شیوع این بیماری و کنترل آن تلفیقی از روشهای مختلف زراعی، ژنتیکی و شیمیایی توصیه میشود. از روشهای زراعی میتوان رعایت تناوب 2 تا 3 ساله با گیاهان زراعی غیر میزبان، جمع آوری بوتهها و بقایای آلوده و شخم عمیق بهمنظور تجزیه سریعتر بقایای گیاهی را ذکر کرد. از سایر روشهای زراعی کشت دیر هنگام و جلوگیری از آبگرفتگی مزرعه میباشد. با این وجود، موثرترین روش برای کنترل و جلوگیری از خسارت این بیماری مقاومت ژنتیکی از طریق استفاده از ارقام مقاوم به این بیماری است که شرکت هیلزوگ رقمهای پائیزه مقاوم به سرکوسپورا و با عملکرد و عیار بالا شامل ارقام هانی، وانیلا، بورتا و پیکاسو را تولید و در اختیار کشاورزان قرار داده است.
۴- بیماری پیتیوم
یکی از مهمترین بیماریهایی که در زمان سبز شدن و اوایل رشد چغندرقند باعث بدسبزی و مرگ گیاهچه چغندرقند میشود، بیماری قارچی پیتیوم (pythium) میباشد. قارچ پیتیوم یک قارچ خاکزی میباشد که در زمانی که هوا خنک و رطوبت خاک بالا باشد (که معمولاً این شرایط مصادف با زمان کشت چغندرقند است) باعث خسارت به بذرهای در حال جوانهزنی (حتی جلوگیری از جوانهزنی کامل آنها) و مرگ گیاهچه میشود. از علائم خسارت قارچ پیتیوم روی گیاهچه چغندرقند قهوهای و باریک شدن ریشهها و ضعیف و بد فرم شدن برگهای گیاهچه آلوده میباشد (شکل 4).
شکل 4- علائم خسارت قارچ پیتیوم روی گیاهچه چغندرقند(سمت چپ گیاهچه سالم).
با توجه به اینکه برای مقاومت به قارچ پیتیوم هنوز راه حل ژنتیکی یافت نشده است برای کنترل خسارت قارچ پیتیوم و فوزاریوم و سایر قارچهای خاکزاد در زمان سبز شدن و اوایل فصل رشد در گیاهچه چغندرقند، شرکت هیلزوگ تمامی بذرهای تولیدی شرکت را با قارچ کش تاچیگارن (Hymexazol) ضدعفونی میکند. قارچکش تاچیگارن یکی از بهترین قارچکشهای موجود در جهان است که توسط شرکت میتسویی ژاپن تولید میشود. این قارچکش طیف وسیعی از قارچها از جمله پیتیوم، فوزاریوم و برخی دیگر از قارچهای بیماریزای خاکزاد را کنترل میکند. این قارچکش علاوه بر خاصیت قارچکشی تحریککنندهی رشد ریشه نیز هست و در افزایش رشد اولیهی گیاهچه چغندرقند موثر است.
لازم به یادآوری است که قارچ پیتیوم در اواسط فصل رشد به بعد و با گرم شدن هوا هم به ریشه چغندرقند خسارت میزند که این نوع از خسارت موضوع مورد بحث ما در اینجا نیست و در فرصت دیگری به آن خواهیم پرداخت.
کنترل آفات اوایل فصل با حشرهکش همراه بذر
در اوایل فصل رشد حشرات زیادی هستند که به گیاهچه چغندرقند خسارت میزنند. بهمنظور کنترل حشرات در مراحل اولیه رشد گیاهچه چغندرقند و تا حدود 40 روز بعد از سبز شدن، شرکت هیلزوگ بذور تمام ارقام چغندرقند تولیدی خود را با حشرهکش کروزر که یکی از موثرترین حشرهکشهایی است که تا حدود زیادی آفات اوایل فصل رشد مثل کک، کاردرینا، زنجرکهای ناقل بیماری کرلی تاپ و برخی آفات دیگر را کنترل مینماید، آغشته میکند. البته با توجه به اینکه مقدار این حشرهکش به همراه بذر خیلی کم است چنانچه تراکم آفات خیلی زیاد باشد جهت جلوگیری از خسارت، ممکن است نیاز به استفاده از حشرهکش دیگری بهصورت محلول پاشی برای کنترل کامل آفات باشد.
خوشبختانه شرکت هیلزوگ همهی بذرهای تولیدی را همزمان هم با قارچکش تاچیگارن و هم با حشرهکش کروز آغشته کرده و به بازار عرضه میکند که این امر نقش بهسزایی در کنترل بیماریهای خاکزاد و آفات اوایل فصل رشد دارد. استفاده از حشرهکش و قارچکش همراه با بذر علاوه بر کارایی خوبی که دارد یک اقدام سازگار با محیط زیست هم هست چرا که با مصرف مقدار کمی سم حداکثر تاثیر در کنترل آفات و بیماریها را دارد و از مصرف بیرویه سموم تا حدودی جلوگیری میشود.
دیدگاهتان را بنویسید